Screen Time India | आजच्या डिजिटल युगात, स्वस्त स्मार्टफोन (Smartphone) आणि अगदी कमी दरात उपलब्ध इंटरनेट (Internet) (प्रति जीबी – GB सुमारे १० रुपये) यामुळे भारतामध्ये डिजिटलायझेशन (Digitalization) वेगाने वाढत आहे. देशात अंदाजे १२० कोटी स्मार्टफोन आणि ९५ कोटी इंटरनेट वापरकर्ते आहेत. मात्र, या सुलभ कनेक्टिव्हिटीची एक गडद बाजूही समोर येत आहे – भारतीय नागरिक, विशेषतः तरुण पिढी, स्मार्टफोनच्या आहारी जात आहे. एका ताज्या अहवालानुसार, भारतीय आपला बराचसा वेळ केवळ मनोरंजनावर खर्च करत आहेत, जो अधिक उत्पादक कामांसाठी वापरला जाऊ शकतो
भारतीयांचा स्क्रीन टाइम: आकडेवारी आणि कारणे
जागतिक व्यवस्थापन सल्लागार कंपनी ‘अर्न्स्ट अँड यंग’ने (Ernst & Young – EY) नुकत्याच प्रसिद्ध केलेल्या अहवालात भारतीय वापरकर्त्यांच्या स्क्रीन टाइमबद्दल चिंताजनक आकडेवारी समोर आली आहे. या अहवालानुसार, भारतीय नागरिक दररोज सरासरी ५ तास मोबाईल स्क्रीनवर घालवतात. यातील तब्बल ७० टक्के वेळ हा केवळ सोशल मीडिया (Social Media), व्हिडिओ स्ट्रिमिंग (Video Streaming) आणि गेमिंगवर (Gaming) खर्च होतो. २०२४ या एका वर्षात देशातील सर्व वापरकर्त्यांनी मिळून तब्बल १.१ लाख कोटी तास स्क्रीनवर घालवले आहेत.
मोबाईल स्क्रीनवर सर्वाधिक वेळ घालवणाऱ्या देशांच्या जागतिक क्रमवारीत भारत तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. भारताच्या पुढे केवळ इंडोनेशिया (Indonesia) आणि ब्राझील (Brazil) हे देश आहेत. परवडणारे इंटरनेट दर आणि स्वस्त स्मार्टफोनची सहज उपलब्धता यामुळे हे शक्य झाले असले, तरी यात तरुणाईचा आणि इतर नागरिकांचा अमूल्य वेळ मोठ्या प्रमाणात वाया जात असल्याचे या अहवालातून स्पष्ट होते. यामुळे भारत जगातील सर्वात मोठी डिजिटल बाजारपेठ बनला असला तरी, त्याचे सामाजिक आणि वैयक्तिक परिणाम गंभीर असू शकतात.
वेळेचा सदुपयोग: कौशल्ये आणि आर्थिक नियोजन
अर्न्स्ट अँड यंगचा अहवाल सांगतो की, हा जो दिवसातील ५ तासांचा सरासरी वेळ स्क्रीनवर वाया जात आहे, तो जर योग्य ठिकाणी गुंतवला, तर व्यक्ती स्वतःच्या जीवनात मोठे सकारात्मक बदल घडवू शकते. केवळ तास न् तास रिल्स बघत बसण्याऐवजी किंवा गेमिंगमध्ये वेळ घालवण्याऐवजी, याच वेळेचा उपयोग आर्थिक शिक्षण (Financial Literacy) घेण्यासाठी केला जाऊ शकतो. सोशल मीडियावरच आर्थिक नियोजन आणि गुंतवणुकीबद्दल माहिती देणारे अनेक व्हिडिओ आणि लेख उपलब्ध आहेत.
या वेळेचा उपयोग नवीन कौशल्ये (New Skills) आत्मसात करण्यासाठी करता येईल, जे भविष्यात नोकरी किंवा व्यवसायात उपयोगी पडू शकतील. गुंतवणुकीचे नियोजन (Investment Planning) करणे, शेअर बाजार, म्युच्युअल फंड किंवा इतर पर्यायांचा अभ्यास करणे आणि त्या दृष्टीने छोटी-छोटी पाऊले उचलणे यासाठी हा वेळ वापरता येईल. डिजिटल जगात केवळ ग्राहक (Consumer) बनून राहण्यापेक्षा, डिजिटल क्रिएटर (Creator) बनून पैसे कमवण्याची संधीही आहे. हा कमावलेला पैसा योग्य ठिकाणी गुंतवून स्वतःला आणि आपल्या कुटुंबाला आर्थिकदृष्ट्या अधिक समृद्ध (Prosperous) बनवता येऊ शकते. त्यामुळे, स्क्रीनवर किती वेळ घालवायचा आणि तो कसा घालवायचा, याचा विचार करण्याची गरज आहे.
Title : Screen Time India EY Report Productive Use
