Monsoon Update | चालू जून महिन्यात राज्यातील उकाडा कमालीचा वाढला असून सर्वसामान्य नागरिकांपासून ते बळीराजापर्यंत प्रत्येक जण ‘पाऊस कधी पडणार?’ याच विवंचनेत आहे. मान्सून महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात येऊन रेंगाळल्यामुळे देशात आणि राज्यात पावसाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या घटले आहे.
भारतीय हवामान विभागाने (IMD) दिलेल्या ताज्या आकडेवारीनुसार, ४ जून ते १८ जून २०२६ या कालावधीत देशभरात तब्बल ४१ टक्के कमी पावसाची नोंद झाली आहे. या काळात सामान्यतः ७२.२ मिमी पाऊस पडणे अपेक्षित असताना, प्रत्यक्षात केवळ ४२.६ मिमी पाऊस पडला आहे.
हवामान विभागाने मान्सूनची प्रगती रखडण्यामागे आणि वारे रेंगाळण्यामागे ५ प्रमुख शास्त्रीय कारणे सांगितली आहेत, ती खालीलप्रमाणे आहेत:
मान्सून रेंगाळण्याची ५ मुख्य कारणे
१. अरबी समुद्रातील वादळी लाटांचा अभाव
मान्सून वेगाने पुढे सरकण्यासाठी अरबी समुद्रात तीव्र वादळी लाटा किंवा सिस्टीम निर्माण होणे आवश्यक असते. या लाटा स्वतःसोबत मोठ्या प्रमाणावर आर्द्रता (ओलावा) घेऊन येतात आणि सर्वदूर पाऊस पाडतात. मात्र, सध्या अशा अनुकूल लाटांचा पूर्णपणे अभाव आहे.
२. नैऋत्येकडील वारे कमकुवत होणे
अरबी समुद्रावरून जमिनीच्या दिशेने वाहणारे मान्सूनचे नैऋत्येकडील वारे (South-Westerly Winds) या वर्षी कमालीचे कमकुवत झाले आहेत. वाऱ्याचा वेग मंदावल्यामुळे पावसाचे ढग महाराष्ट्राच्या अंतर्गत भागांत वेगाने पुढे सरकू शकत नाहीत.
३. विषुववृत्तीय वारे संथ असणे
पश्चिम हिंदी महासागर आणि अरबी समुद्रावर विषुववृत्त (Equator) ओलांडून येणाऱ्या वाऱ्यांचा जोर कमी झाला आहे. हे वारे भारतीय उपखंडातील मान्सूनसाठी मुख्य आर्द्रतेचा स्रोत (Source of Moisture) मानले जातात. तेच संथ असल्यामुळे ढगांची निर्मिती होत नाहीये.
४. कमी दाबाच्या पट्ट्यांची अनुपस्थिती
मान्सूनला गती देणारे आणि ढगांना खेचून आणणारे मुख्य घटक म्हणजेच अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरावरील ‘कमी दाबाचे पट्टे’ (Low Pressure Areas). सध्या दोन्ही उपसागरांमध्ये असा एकही प्रभावी कमी दाबाचा पट्टा निर्माण झालेला नाही.
५. ‘मॅडेन-ज्युलियन ऑसिलेशन’ (MJO) कमकुवत असणे
MJO ही विषुववृत्ताभोवती फिरणारी वारा, ढग आणि हवेच्या दाबाची एक जागतिक गतिशील प्रणाली आहे. जेव्हा MJO सक्रिय असतो, तेव्हा तो दक्षिण भारतात ढगाळ वातावरण तयार करतो आणि हे ढग मान्सूनच्या वाऱ्यांसोबत उत्तरेकडे (महाराष्ट्राकडे) प्रवास करतात. सध्या हा MJO कमकुवत अवस्थेत असल्याने पावसाचा जोर वाढू शकलेला नाही.
‘एल निनो’चे सावट आणि शेतीपुढील मोठी संकटे
या ५ कारणांसोबतच आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नुकतीच निर्माण झालेली ‘एल निनो’ (El Niño) ची स्थिती भारतासाठी अत्यंत चिंतेची बाब ठरत आहे. एल निनोमुळे पॅसिफिक महासागरातील पाण्याचे तापमान वाढते, ज्याचा थेट नकारात्मक परिणाम भारतीय मान्सूनवर होतो आणि पाऊस आणखी कमकुवत होतो.
या परिस्थितीमुळे उद्भवणारे २ मोठे धोके:
खरीप पिकांचे नुकसान: पावसाने ओढ दिल्यामुळे महाराष्ट्रातील शेतीची कामे आणि पेरण्या खोळंबल्या आहेत. खरीप पिकांच्या (सोयाबीन, कापूस, भात इत्यादी) सुरुवातीच्या वाढीसाठी वेळेवर पाऊस पडणे अत्यंत आवश्यक असते. पाऊस असाच लांबल्यास उत्पादनात मोठी घट होण्याची भीती आहे.
भविष्यात पाणी टंचाई: जून महिना कोरडा गेल्यामुळे राज्यातील धरणांमधील पाणीसाठा झपाट्याने खालावत असून, भविष्यात ग्रामीण आणि शहरी भागांना तीव्र पाणीटंचाईचा (Water Crisis) सामना करावा लागण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे.
News Title: monsoon update imd reveals 5 reasons behind delay of monsoon in maharashtra
