Daughter Property Rights | भारतीय कायद्यानुसार मुलांना आणि मुलींना वडिलांच्या संपत्तीमध्ये समान अधिकार (Equal Property Rights) देण्यात आले आहेत. महिला सक्षमीकरणाच्या (Women Empowerment) दृष्टीने हे एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जाते. यानुसार, विवाहित असो वा अविवाहित, मुलीला मुलाप्रमाणेच वडिलांच्या मालमत्तेत हक्क (Daughter Property Rights India) मिळतो. मात्र, अनेकदा संपत्ती वाटपावरून कुटुंबामध्ये वाद निर्माण होतात, कारण अनेकांना या कायद्यातील बारकावे आणि नियम माहीत नसतात. काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये मुलींना वडिलांच्या संपत्तीत वाटा मिळू शकत नाही.

वडिलोपार्जित विरुद्ध स्व-अर्जित संपत्ती

मुलींच्या संपत्ती अधिकारांबाबत सर्वात महत्त्वाचा बदल २००५ साली हिंदू वारसा कायदा १९५६ (Hindu Succession Act 1956) मध्ये करण्यात आलेल्या सुधारणेनंतर झाला. या सुधारणेनुसार, मुलींना वडिलांच्या वडिलोपार्जित संपत्तीमध्ये (Ancestral Property) जन्मापासूनच मुलांइतकाच समान हक्क मिळाला. वडिलोपार्जित संपत्ती म्हणजे अशी मालमत्ता जी मागील चार पिढ्यांपासून (वडील, आजोबा, पणजोबा) कुटुंबात चालत आलेली आहे आणि जिचे वाटप झालेले नाही. अशा संपत्तीवर मुलीचा कायदेशीर हक्क असतो, मग तिचे लग्न झालेले असो वा नसो.

मात्र, जर मालमत्ता वडिलांनी स्वतःच्या कमाईतून विकत घेतलेली असेल किंवा स्वतः मिळवलेली असेल (Self-acquired Property), तर परिस्थिती वेगळी असते. कायद्यानुसार, व्यक्तीला आपल्या स्व-अर्जित मालमत्तेचे काय करायचे, ती कोणाला द्यायची, याचा निर्णय घेण्याचा पूर्ण अधिकार असतो. वडील हयातीत असताना किंवा मृत्युपत्राद्वारे ते आपली स्व-अर्जित मालमत्ता आपल्या इच्छेनुसार कोणालाही देऊ शकतात.

‘या’ ४ प्रकरणांमध्ये मुलींना हक्क मिळणार नाही

खालील काही प्रकरणांमध्ये मुलीला वडिलांच्या संपत्तीत कायदेशीर हक्क सांगता येत नाही:

१. वडिलांची स्व-अर्जित मालमत्ता: जर मालमत्ता वडिलांनी स्वतः कमावलेली असेल, तर ते मृत्युपत्राद्वारे (Will) किंवा हयातीत असताना ती संपत्ती आपल्या मर्जीनुसार कोणालाही (उदा. मुलगा, इतर नातेवाईक, संस्था) देऊ शकतात. जर त्यांनी आपल्या मृत्युपत्रात मुलीला वाटा दिला नसेल किंवा तिला वगळले असेल, तर मुलगी त्यावर कायदेशीर दावा करू शकत नाही.

२. हस्तांतरित किंवा भेट दिलेली मालमत्ता: जर वडिलांनी आपली स्व-अर्जित मालमत्ता आपल्या हयातीतच इतर कोणाला हस्तांतरित (Transferred) केली असेल किंवा भेट (Gifted) म्हणून दिली असेल, तर अशा मालमत्तेवरही मुलीला नंतर हक्क सांगता येत नाही.

३. कायदेशीर अडचणीतील मालमत्ता: जर संपत्तीवर कोणत्याही कायदेशीर कारवाई अंतर्गत जप्ती (Seizure) आलेली असेल किंवा ती एखाद्या गुन्ह्याच्या तपासाचा (Criminal Investigation) भाग असेल, तर अशा परिस्थितीत निकाल लागेपर्यंत किंवा कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण होईपर्यंत वारसांना (मुलींसहित) त्यात वाटा मिळू शकत नाही.

४. वडील हयात असताना: वडील हयात असेपर्यंत, त्यांच्या स्व-अर्जित मालमत्तेवर त्यांचा पूर्ण अधिकार असतो. ते ती विकू शकतात, दान करू शकतात किंवा तिचा कोणताही विनियोग करू शकतात. त्यामुळे, ते हयात असताना मुलगी त्यांच्या इच्छेविरुद्ध त्या मालमत्तेत वाटा मागू शकत नाही.

थोडक्यात, वडिलोपार्जित संपत्तीवर मुलीचा मुलाइतकाच हक्क कायद्याने प्रस्थापित केला आहे, परंतु वडिलांच्या स्व-अर्जित संपत्तीवरील तिचा हक्क हा पूर्णपणे वडिलांच्या इच्छेवर अवलंबून असतो.

Title : Daughters Property Rights India Succession Law Explained