Knuckle Cracking | अनेक जणांना हात-पायांची बोटं मोडण्याची सवय असते. ताण आला की सहज बोटं मोडणं, बसता-बसता किंवा विचार करताना बोटांचा ‘कटकट’ असा आवाज काढणं, हे अनेकांच्या दैनंदिन सवयीचा भाग बनलेलं असतं. मात्र ही सवय पाहून आजूबाजूचे लोक लगेचच “असं करू नकोस, संधिवात होईल” किंवा “सांधे खराब होतील” असा सल्ला देतात. त्यामुळे बोटं मोडणं खरंच आरोग्यासाठी घातक आहे का, हा प्रश्न अनेकांच्या मनात निर्माण होतो.
बोटं मोडल्यावर येणारा आवाज हाडं एकमेकांवर घासल्यामुळे येतो, असं अनेकांना वाटतं. काही जणांना तर कार्टिलेज तुटत असल्याचा गैरसमजही असतो. मात्र शास्त्रीयदृष्ट्या पाहिल्यास हा आवाज हाडांमुळे नसून सांध्यांमधील द्रव आणि वायूमुळे निर्माण होतो, हे स्पष्ट झालं आहे.
बोट मोडताना ‘कटकट’ आवाज का येतो?
आपल्या सांध्यांमध्ये ‘सायनोव्हियल द्रव’ असतो, जो सांध्यांना वंगण देण्याचं काम करतो. जेव्हा आपण अचानक बोटं किंवा सांधे ताणतो, तेव्हा या द्रवातील दाब झपाट्याने कमी होतो. 2015 साली झालेल्या एका अभ्यासानुसार, या दाबात झालेल्या बदलामुळे सायनोव्हियल द्रवामध्ये वायूने भरलेली छोटी पोकळी तयार होते. या प्रक्रियेला “ट्रायबोन्यूक्लिएशन” असं म्हणतात.
याच क्षणी जो आवाज ऐकू येतो, तो बोट मोडल्याचा आवाज असतो. म्हणजेच हा आवाज हाडं तुटल्याचा किंवा झिजल्याचा नसून केवळ सांध्यांतील वायूच्या बदलामुळे निर्माण होतो, हे शास्त्रीय संशोधनातून स्पष्ट झालं आहे.
Knuckle Cracking | संधिवात होतो का? शास्त्र काय सांगतं? :
बोटं मोडल्यामुळे संधिवात होतो, ही भीती सर्वाधिक पसरलेली आहे. मात्र आतापर्यंत झालेल्या अनेक संशोधनांमध्ये बोटं मोडण्याची सवय आणि संधिवात यांचा थेट संबंध आढळून आलेला नाही. म्हणजेच बोटं मोडल्याने हमखास संधिवात होतो, असं म्हणणं वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीचं ठरतं.
या संदर्भात एका डॉक्टरांचा प्रयोग विशेष गाजला होता. त्यांनी तब्बल 50 वर्षे रोज डाव्या हाताची बोटं मोडली, तर उजव्या हाताची बोटं मोडणं टाळलं. 2004 साली त्यांनी स्वतःचा अभ्यास प्रसिद्ध केला आणि दोन्ही हातांमध्ये संधिवात किंवा सांध्यांच्या त्रासात कोणताही फरक आढळून आला नाही. (Is Knuckle Cracking Bad)
तरी देखील बोटं मोडण्याचे काही संभाव्य दुष्परिणाम नाकारता येत नाहीत. चुकीच्या पद्धतीने किंवा खूप जोरात बोटं मोडल्यास सांध्यांवर अनावश्यक ताण येऊ शकतो. काही लोकांमध्ये सूज, वेदना किंवा हाताची पकड कमजोर होण्यासारखे त्रास दिसू शकतात. सतत आणि आक्रमक पद्धतीने सांधे ताणल्यास स्नायू किंवा लिगामेंट्सना इजा होण्याची शक्यता देखील असते.
म्हणूनच बोटं मोडण्याची सवय फारशी धोकादायक नसली, तरी ती मर्यादेत ठेवणं अधिक सुरक्षित ठरतं. सतत बोटं मोडण्याची गरज वाटत असेल, तर तो ताण किंवा मानसिक अस्वस्थतेचा संकेत असू शकतो. अशावेळी हातांचे स्ट्रेचिंग, हलके व्यायाम किंवा तणाव कमी करण्याचे उपाय आरोग्यासाठी अधिक फायदेशीर ठरतात.
