ITR | आयकर विभाग (Income Tax Department) भारताच्या ज्येष्ठ नागरिकांसाठी (senior citizens) आयकर विवरणपत्र (Income Tax Return – ITR) भरताना अनेक विशेष सवलती आणि सुलभ तरतुदी लागू करतो. वर्ष २०२५ साठी आयटीआर (ITR filing 2025) भरणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांनी त्यांच्यासाठी उपलब्ध असलेल्या कर वजावटी, नियमातील सूट आणि त्यांच्या उत्पन्नानुसार योग्य आयटीआर फॉर्मची निवड कशी करावी, याबद्दलची माहिती घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
कर सवलती आणि विवरणपत्र भरण्यातून सूट
आयकर कायद्यानुसार, ज्येष्ठ नागरिकांसाठी मूलभूत कर सवलत मर्यादा (Basic Exemption Limit) सामान्य नागरिकांपेक्षा जास्त ठेवण्यात आली आहे. जिथे ६० वर्षांखालील व्यक्तींसाठी २,५०,००० रुपयांपर्यंतचे उत्पन्न करमुक्त आहे, तिथे ज्येष्ठ नागरिकांसाठी (वय ६० ते ७९ वर्षे) ही मर्यादा ३,००,००० रुपये आहे. ८० वर्षे किंवा त्याहून अधिक वय असलेल्या अति ज्येष्ठ नागरिकांसाठी (Super Senior Citizens) तर ही सवलत मर्यादा अजून जास्त, म्हणजे ५,००,००० रुपये इतकी आहे. याचा अर्थ, या मर्यादेपर्यंतच्या उत्पन्नावर त्यांना कोणताही आयकर भरावा लागत नाही.
यासोबतच, काही विशिष्ट परिस्थितीत अति ज्येष्ठ नागरिकांना आयकर विवरणपत्र (ITR) भरण्यापासूनही सूट देण्यात आली आहे. आयकर नियमांनुसार, ज्यांचे वय ७५ वर्षे किंवा त्याहून अधिक आहे आणि ज्यांच्या उत्पन्नाचा एकमेव स्रोत फक्त त्यांना मिळणारे निवृत्तीवेतन (Pension) आणि ज्या बँकेत हे पेन्शन जमा होते, त्याच बँकेतील ठेवींवरील व्याज उत्पन्न आहे, अशा नागरिकांना आयटीआर भरणे बंधनकारक नाही. मात्र, यासाठी त्यांना संबंधित बँकेत फॉर्म १२ बीबीए (Form 12BBA) द्वारे एक घोषणापत्र सादर करणे आवश्यक आहे. ही प्रक्रिया पूर्ण केल्यास त्यांना विवरणपत्र भरण्याच्या प्रक्रियेतून सूट मिळते.
योग्य आयटीआर फॉर्मची निवड कशी करावी?
आपल्या उत्पन्नाच्या स्रोतानुसार आणि एकूण उत्पन्नानुसार योग्य आयटीआर फॉर्म निवडणे हे प्रत्येक करदात्यासाठी, विशेषतः ज्येष्ठ नागरिकांसाठी महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून ते आपले उत्पन्न योग्यरित्या घोषित करू शकतील आणि लागू असलेल्या सर्व कर सवलतींचा लाभ घेऊ शकतील. आयकर विभागाने विविध उत्पन्न गटांसाठी वेगवेगळे आयटीआर फॉर्म निश्चित केले आहेत.
अनेक ज्येष्ठ नागरिक आयटीआर-१ (ITR-1), ज्याला ‘सहज’ (Sahaj) असेही म्हणतात, हा फॉर्म वापरू शकतात. हा फॉर्म अशा निवासी व्यक्तींसाठी आहे ज्यांचे एकूण उत्पन्न ५० लाख रुपयांपर्यंत आहे आणि ज्यांना उत्पन्न केवळ पगार, एका घराच्या मालमत्तेतून मिळणारे भाडे, पेन्शन आणि इतर स्रोतांमधून (जसे की बँक व्याज) मिळते. मात्र, जे ज्येष्ठ नागरिक कोणत्याही कंपनीमध्ये संचालक आहेत, ज्यांच्याकडे असूचीबद्ध (Unlisted) इक्विटी शेअर्स आहेत, किंवा ज्यांची भारताबाहेर मालमत्ता आहे किंवा ज्यांना भारताबाहेरील स्रोतांकडून उत्पन्न मिळते, ते आयटीआर-१ फॉर्म वापरू शकत नाहीत.
ज्या ज्येष्ठ नागरिकांच्या उत्पन्नामध्ये शेअर्स, म्युच्युअल फंड इत्यादींच्या विक्रीतून होणारा भांडवली नफा (Capital Gains), एकापेक्षा जास्त घरांच्या मालकीतून मिळणारे उत्पन्न किंवा परदेशातील मालमत्ता वा परदेशी स्रोतांकडून मिळणारे उत्पन्न यांचा समावेश असेल, त्यांनी आयटीआर-२ (ITR-2) फॉर्म निवडणे अपेक्षित आहे. याव्यतिरिक्त, जर एखाद्या ज्येष्ठ नागरिकाला स्वतःच्या व्यवसायातून किंवा धंद्यातून (Income from Business or Profession) उत्पन्न मिळत असेल, तर त्यांच्यासाठी आयटीआर-३ (ITR-3) हा फॉर्म योग्य आहे. तसेच, जे नागरिक आयटीआर-१, आयटीआर-२ किंवा आयटीआर-४ यांपैकी कोणत्याही फॉर्मसाठी पात्र ठरत नाहीत, त्यांनाही आयटीआर-३ भरावा लागतो.
Title : Senior Citizen ITR Filing Guide 2025
