Iran America War | आखाती प्रदेशात वाढत चाललेल्या भू-राजकीय तणावाचा परिणाम आता जागतिक अर्थव्यवस्थेत स्पष्टपणे दिसू लागला आहे. विशेषतः इराण आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्षामुळे ऊर्जा बाजार अस्थिर झाला असून त्याचा थेट परिणाम रासायनिक खतांच्या उत्पादनावर होत आहे. कच्चे तेल आणि द्रवीकृत नैसर्गिक वायूच्या वाढत्या किंमतींमुळे भारतातील खतांच्या दरवाढीची भीती व्यक्त केली जात आहे.
जागतिक तणावामुळे खतांच्या उत्पादन खर्चात वाढ :
मध्य पूर्वेतील वाढत्या लष्करी हालचालींमुळे ऊर्जा क्षेत्रात अस्थिरता निर्माण झाली आहे. कच्च्या तेलाबरोबरच द्रवीकृत नैसर्गिक वायूच्या किंमती झपाट्याने वाढत आहेत. याच गॅसचा वापर युरिया आणि डीएपीसारख्या रासायनिक खतांच्या निर्मितीत मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. त्यामुळे उत्पादन खर्च वाढत असून त्याचा परिणाम जागतिक बाजारातील दरांवर दिसू लागला आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर गेल्यास आंतरराष्ट्रीय बाजारात युरियाचा दर प्रति टन १,००० डॉलर्सच्या पुढे जाऊ शकतो. अलीकडेच इजिप्त (Egypt) ने युरिया ४९२ डॉलर्स प्रति टन दराने खरेदी केला होता; मात्र पश्चिम आशियातील तणाव वाढताच हा दर ५३० डॉलर्सवर पोहोचला. त्याचप्रमाणे डीएपीचा दरही ७५० डॉलर्सवरून १,००० डॉलर्स प्रति टनाच्या आसपास जाण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प (Donald Trump) यांच्या काही वक्तव्यांनंतर हा संघर्ष दीर्घकाळ सुरू राहू शकतो, अशी भीतीही व्यक्त केली जात आहे.
Iran America War | आयातीवर अवलंबून भारत; शेतकऱ्यांची चिंता वाढली :
भारतामध्ये पेरणीचा हंगाम जवळ येत असताना खतांची मागणी वाढण्याची शक्यता असते. अशा परिस्थितीत पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली किंवा आंतरराष्ट्रीय दर वाढले तर त्याचा थेट परिणाम देशांतर्गत बाजारावर होतो. भारतातील फॉस्फेट आणि पोटॅश या घटकांसाठी सुमारे ९० टक्क्यांपेक्षा जास्त आयातीवर अवलंबून राहावे लागते. मोरोक्को (Morocco) येथे जगातील जवळपास ७० टक्के फॉस्फेट साठे आहेत, तर कॅनडा (Canada) आणि बेलारूस (Belarus) हे पोटॅशचे प्रमुख उत्पादक देश मानले जातात.
फर्टिलायझर असोसिएशन ऑफ इंडिया (Fertiliser Association of India) च्या आकडेवारीनुसार एप्रिल ते डिसेंबर २०२५-२६ या कालावधीत देशातील युरिया विक्री ३.८ टक्क्यांनी वाढून ३१.१६ दशलक्ष टन झाली. मात्र, देशांतर्गत उत्पादन ३ टक्क्यांनी घटून २२.४४ दशलक्ष टनांवर आले. परिणामी आयात तब्बल ८५ टक्क्यांनी वाढून ८ दशलक्ष टनांपर्यंत पोहोचली.
भारताच्या ऊर्जा पुरवठ्याशीही हा प्रश्न जोडलेला आहे. देशातील जवळपास ४० टक्के एलएनजी पुरवठा कतार (Qatar) कडून होतो आणि त्यातील सुमारे ५५ टक्के पुरवठा स्ट्रेट ऑफ होर्मुझ (Strait of Hormuz) या महत्त्वाच्या समुद्री मार्गातून येतो. या मार्गावर तणाव वाढल्यास गॅस आणि खत पुरवठा दोन्ही बाधित होऊ शकतात. मर्स्क (Maersk) सारख्या आंतरराष्ट्रीय शिपिंग कंपन्यांनी त्या भागातील काही सेवा तात्पुरत्या थांबवल्याने वाहतूक खर्च आणि विलंब वाढण्याची शक्यता आहे.
