Indian Railways | भारतीय रेल्वे (Indian Railways) ही केवळ एक वाहतूक प्रणाली नसून, ती भारताच्या कोट्यवधी नागरिकांच्या दैनंदिन जीवनाचा एक अविभाज्य घटक आहे. दररोज १३,००० पेक्षा जास्त रेल्वेगाड्या चालवणारी ही प्रचंड मोठी व्यवस्था, प्रवासी संख्येच्या बाबतीत जगात पहिल्या क्रमांकावर आहे. इतक्या मोठ्या संख्येने प्रवास करणाऱ्यांसाठी केवळ गाड्या चालवणे पुरेसे नाही, तर त्यांचा प्रवास सुरक्षित, आरामदायक आणि शिस्तबद्ध होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. याच उद्देशाने, भारतीय रेल्वेने प्रवासासाठी काही नियम निश्चित केले आहेत, विशेषतः रात्रीच्या वेळी प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांच्या सोयीसाठी. तथापि, या नियमांविषयी आजही अनेक प्रवासी अनभिज्ञ असल्याचे दिसून येते.
तिकीट तपासणी आणि मिडल बर्थ वापराचे वेळापत्रक
बहुतेक रेल्वे प्रवाशांमध्ये एक सामान्य गैरसमज असतो की तिकीट तपासनीस (TTE – Travelling Ticket Examiner) प्रवासादरम्यान कधीही येऊन तिकीट तपासू शकतो. मात्र, रेल्वे प्रशासनाने घालून दिलेल्या नियमांनुसार, रात्री १० वाजल्यानंतर TTE प्रवाशांना त्यांच्या झोपेतून उठवून तिकीट तपासणी करू शकत नाही. रात्रीच्या वेळी प्रवाशांच्या विश्रांतीमध्ये कोणताही व्यत्यय येऊ नये, हा यामागील मुख्य हेतू आहे. जर तुमची रेल्वेगाडी रात्री १० वाजल्यानंतरच आपल्या प्रवासाला सुरुवात करत असेल, तर अशा परिस्थितीत TTE प्रवासाच्या सुरुवातीला एकदाच तुमचे तिकीट तपासतो आणि त्यानंतर संपूर्ण रात्रभर तुम्हाला त्रास दिला जात नाही.
तीन-स्तरीय शयनयान डब्यांमधील (Sleeper Coach) मधल्या बर्थच्या (Middle Berth) वापरासंदर्भातही रेल्वेने स्पष्ट नियम बनवले आहेत. नियमांनुसार, मिडल बर्थवर झोपण्याचा अधिकार असलेल्या प्रवाशाने आपला बर्थ रात्री १० ते सकाळी ६ या कालावधीतच झोपण्यासाठी वापरावा. दिवसा आणि संध्याकाळच्या वेळी (सकाळी ६ ते रात्री १० पर्यंत) मिडल बर्थ खाली करून ठेवणे अपेक्षित असते, जेणेकरून खालच्या बर्थवरील (Lower Berth) प्रवाशांना आरामशीरपणे बसता येईल. वातानुकूलित डब्यांमध्ये (AC Coach) मात्र हा नियम थोडा शिथिल असून, तेथे रात्री ९ वाजल्यापासून मिडल बर्थ वापरण्याची परवानगी आहे. सहप्रवाशांच्या सोयीचा विचार करून आणि नियमांचा आदर राखूनच मिडल बर्थचा वापर करावा, असे अपेक्षित आहे.
रात्रीची भोजनसेवा आणि नियमांचे पालन
रात्रीच्या रेल्वे प्रवासात शांतता राखली जावी आणि प्रवाशांना कोणत्याही अडथळ्याशिवाय पुरेशी झोप घेता यावी, यासाठी भारतीय रेल्वेने गाडीतील खानपान सेवेवरही (Catering Service) वेळेचे बंधन घातलेले आहे. रेल्वे प्रशासनाच्या निर्देशांनुसार, पॅन्ट्री कारमधील (Pantry Car) केटरिंग कर्मचाऱ्यांना रात्री १० वाजल्यानंतर प्रवाशांना कोणत्याही प्रकारचे खाद्यपदार्थ किंवा पेये विकण्याची किंवा सेवा देण्याची परवानगी नाही. त्यामुळे, जर तुम्हाला रात्री ११ वाजता किंवा त्यानंतर चहा, कॉफी किंवा काही स्नॅक्स हवे असतील, तर ते तुम्हाला रेल्वेच्या पॅन्ट्री कारमधून उपलब्ध होणार नाहीत. प्रवाशांनी याची नोंद घेऊन आपली सोय करावी.
रात्रीच्या प्रवासासाठी बनवण्यात आलेल्या या सर्व नियमांचा (तिकीट तपासणीची वेळ, मिडल बर्थ वापराची मर्यादा, पॅन्ट्री कार सेवा बंद ठेवणे) मुख्य उद्देश एकच आहे – तो म्हणजे, प्रवाशांना रात्रीच्या वेळी प्रवासात कोणताही अनावश्यक त्रास न होता शांतपणे विश्रांती घेता यावी. विशेष म्हणजे, हे सर्व नियम केवळ सामान्य रेल्वे प्रवाशांसाठीच नाहीत, तर ते रेल्वेच्या विविध विभागांतील कर्मचाऱ्यांवरही तितकेच बंधनकारक आहेत. त्यामुळे, पुढच्या वेळी तुम्ही जेव्हा रात्रीचा रेल्वे प्रवास कराल, तेव्हा रेल्वेचे हे नियम लक्षात ठेवल्यास तुमचा प्रवास नक्कीच अधिक सुखकर आणि आरामदायक होऊ शकतो. कारण प्रवास म्हणजे केवळ इच्छित स्थळी पोहोचणे नव्हे, तर त्या प्रवासाचा अनुभवही आनंददायी असणे महत्त्वाचे आहे.
Title : Indian Railways Night Travel Rules Explained TTE Berth Pantry
